طیور روستایی از مهم‌ترین منابع تأمین پروتئین و معیشت روستاییان در ایران هستند. در حال حاضر بیش از ۵۰ میلیون قطعه طیور بومی در بیش از ۶۰,۰۰۰ روستا پرورش داده می‌شود. تولید طیور بومی کشور به ۴ بخش اصلی تقسیم می‌گردد: ۱) مراکز اصلاح نژاد وزارت جهاد کشاورزی (شامل ۴ مرکز اصلاح نژاد اردک بومی، ۷ مرکز اصلاح نژاد مرغ و اردک بومی و ۷۷ مرکز تکثیری)، ۲) مراکز پرورش در گلپایگان، آذربایجان شرقی و خراسان رضوی که تخم‌مرغ آنها به ورامین و مازندران ارسال می‌شود، ۳) پرورش اردک و غازهای بومی در ورامین و قم و ۴) پرورش سنتی توسط خود روستاییان. این طیور در معرض بیماری‌های واگیرداری مانند نیوکاسل و آنفلوانزای H9N2 قرار دارند که خسارات اقتصادی سنگینی به همراه دارد.

۲. ویروس‌های نیوکاسل و آنفلوانزای H9N2؛ تهدید دائمی طیور بومی و صنعتی

ویروس نیوکاسل (پارامیکسوویروس تیپ ۱) یک بیماری بسیار واگیر و کشنده با میزبانی بیش از ۲۰۰ گونه پرنده است که ماکیان حساس‌ترین گونه به آن محسوب می‌شوند. ویروس آنفلوانزای H9N2 از خانواده ارتومیکسوویریده و تیپ A آنفلوانزا است که علی‌رغم قرار گرفتن در گروه ویروس‌های با بیماریزایی پایین (LPAI)، در آسیا، آفریقا و خاورمیانه باعث تلفات شدید اقتصادی می‌شود. هر دو بیماری در ایران بومی (Endemic) هستند و طیور بومی به عنوان مخزن اصلی این ویروس‌ها عمل می‌کنند. این مطالعه به بررسی طغیان‌های ناشی از این دو ویروس در جوجه‌های بومی روستایی (مرغ و خروس) پرداخته است.

۳. نتایج مطالعه میدانی؛ ۱۲۱ طغیان و ۲۵,۹۳۶ قطعه تلفات در ۱۷ استان

این مطالعه به صورت مقطعی توصیفی در بازه زمانی ۲ ساله (۱۳۹۳ تا ۱۳۹۴) انجام گرفت. در مجموع ۱۲۱ طغیان از ۱۷ استان کشور با ۲۵,۹۳۶ قطعه تلفات گزارش شد. از این تعداد: ۵۴ طغیان (۴۴.۶%) مربوط به عفونت آنفلوانزای H9N2 با ۲۲,۷۷۱ قطعه تلفات، ۵۸ طغیان (۴۷.۹%) مربوط به نیوکاسل ولوژن با ۱,۴۰۶ قطعه تلفات و ۹ طغیان (۷.۴%) به علت عفونت همزمان هر دو ویروس با ۱,۷۵۹ قطعه تلفات بوده است. بیشترین تعداد طغیان‌ها از استان‌های آذربایجان غربی (۴۹ مورد) و مازندران (۲۹ مورد) گزارش شده‌اند. جالب توجه است که علی‌رغم کمتر بودن تعداد طغیان‌های آنفلوانزا نسبت به نیوکاسل، تلفات ناشی از H9N2 به طور معنی‌داری بیشتر بود (P<0.001) که نشان‌دهنده شدت بالای این ویروس در شرایط بومی است.

۴. الگوی فصلی طغیان‌ها؛ بیشترین موارد در خرداد و تیر

بر اساس نتایج این مطالعه، بیشترین فراوانی طغیان‌ها در ماه‌های خرداد (۲۸.۱%) و تیر (۲۵.۶%) رخ داده است که این اختلاف با سایر ماه‌های سال از نظر آماری معنی‌دار بود (P<0.05). علل احتمالی این افزایش فصلی شامل افزایش تراکم طیور به دلیل زاد و ولد بیشتر در بهار و همچنین افزایش حساسیت و گزارش‌دهی روستاییان در این ماه‌هاست. مطالعات مشابه در اندونزی نیز طغیان‌های نیوکاسل را در ماه‌های نوامبر تا فوریه و همچنین خرداد و تیر گزارش کرده‌اند. از سوی دیگر، بازارهای پرندگان زنده (LBM) نقش کلیدی در گسترش بیماری‌ها دارند؛ روستاییان اغلب پرندگان بیمار را به این بازارها می‌برند یا برای جبران تلفات، پرنده جدید خریداری می‌کنند که این امر سبب انتقال بیماری از گله‌ای به گله دیگر و حتی از روستا به مزارع صنعتی مجاور می‌شود.

۵. چالش‌های کنترل بیماری و ضرورت پایش مستمر طیور بومی

عوامل متعددی باعث گسترش نیوکاسل و آنفلوانزا در طیور بومی و مقاومت آن‌ها به کنترل می‌شود: ضعف آگاهی و بیوسکوریتی، ورود پرنده جدید به گله، اندازه کوچک گله‌ها و سنین مختلف، حرکت آزاد پرندگان، اختلاط با پرندگان مهاجر، هزینه بالای واکسن و نبود زنجیره سرد مناسب. متأسفانه طیور بومی ایران علیه آنفلوانزای H9N2 واکسینه نمی‌شوند و در مورد نیوکاسل نیز واکسیناسیون محدود و با پوشش کم انجام می‌گیرد. با توجه به اینکه طیور بومی مخزن ویروس‌ها بوده و نقش مهمی در حفظ و چرخش ویروس در منطقه و انتقال به صنعت طیور دارند، اقدامات کنترلی زیر ضروری است: ۱) برگزاری دوره‌های آموزشی برای روستاییان در زمینه اصول بهداشتی و بیوسکوریتی، ۲) پایش مستمر ویروس‌های در گردش در طیور بومی توسط سازمان دامپزشکی، ۳) تشویق به واکسیناسیون منظم با تأمین زنجیره سرد و ۴) مدیریت بازارهای پرندگان زنده برای جلوگیری از انتشار بین‌منطقه‌ای بیماری‌ها.

دانلود مقاله کلیک کنید