پرولاپس یا بیرون‌زدگی مقعد و مجرای تخم (Prolapse) یکی از ناهنجاری‌های رایج و خسارت‌بار در گله‌های مرغ تخم‌گذار است. این عارضه زمانی رخ می‌دهد که بافت مجرای تخم پس از خروج تخم به داخل بدن باز نمی‌گردد.

در ادامه، بررسی دقیق عوامل موثر بر بروز این مشکل آورده شده است:

۱. عوامل مدیریتی و محیطی

مدیریت نادرست گله، بیشترین سهم را در بروز پرولاپس دارد:

• تحریک نوری زودهنگام: اگر برنامه نوری پیش از رسیدن مرغ به بلوغ جسمی کامل شروع شود، مرغ‌ها شروع به تخم‌گذاری می‌کنند در حالی که مجرای تخم و لگن هنوز به اندازه کافی رشد نکرده است.

• شدت نور زیاد: نور بیش از حد در سالن باعث عصبی شدن طیور و افزایش نوک‌زدن به ناحیه کلوآک (مقعد) مرغ‌های دیگر می‌شود که خود زمینه‌ساز بیرون‌زدگی است.

• تراکم بالای گله: کمبود فضا باعث استرس و افزایش درگیری‌های فیزیکی بین پرنده‌ها می‌شود.

۲. عوامل تغذیه‌ای و وزن بدن

وضعیت بدنی مرغ مستقیماً با سلامت دستگاه تولیدمثل در ارتباط است:

• چاقی و چربی بیش از حد: مرغ‌هایی که دارای اضافه وزن هستند، لایه‌های چربی در اطراف مجرای تخم دارند. این چربی‌ها خاصیت ارتجاعی عضلات را کاهش داده و بازگشت مجرا به داخل را پس از تخم‌گذاری سخت می‌کنند.

• کمبود کلسیم: کلسیم برای انقباضات عضلانی ضروری است. کمبود آن باعث ضعف عضلات مجرای تخم شده و فرآیند خروج تخم را طولانی و دشوار می‌کند.

• اندازه تخم‌مرغ: تولید تخم‌مرغ‌های بسیار بزرگ (Double Yolk) فشار زیادی به بافت‌های کلوآک وارد کرده و ریسک پرولاپس را افزایش می‌دهد.

۳. نقش "نوک‌زدن" (Cannibalism)

گاهی اوقات پرولاپس در ابتدا یک مشکل فیزیولوژیک نیست، بلکه در اثر رفتار تهاجمی گله ایجاد می‌شود:

• وقتی مجرای تخم برای لحظاتی پس از تخم‌گذاری بیرون است، رنگ قرمز و براق آن توجه سایر مرغ‌ها را جلب می‌کند.

• اگر مرغ‌های دیگر به این ناحیه نوک بزنند، باعث خونریزی و تورم می‌شوند. این تورم مانع از بازگشت مجرا به داخل شده و در نهایت منجر به مرگ پرنده در اثر خونریزی یا عفونت می‌شود.

۴. سن و مرحله تولید

• پیک تولید: بیشترین میزان پرولاپس معمولاً در زمان پیک تولید (زمانی که مرغ در بالاترین حد تخم‌گذاری است) دیده می‌شود. در این دوره فشار متابولیک روی پرنده در حداکثر خود قرار دارد.

راهکارهای پیشگیری

برای کنترل این عارضه، رعایت نکات زیر الزامی است:

۱. کنترل وزن: توزین هفتگی گله و اطمینان از مطابقت وزن با کاتالوگ نژاد.

۲. تنظیم برنامه نوری: عدم افزایش طول روز تا زمانی که گله به وزن ایده‌ال نرسیده است.

۳. تعدیل کلسیم و فسفر: استفاده از جیره متعادل و مکمل‌های لازم.

۴. کاهش شدت نور: در صورت مشاهده نوک‌زدن، کم کردن شدت نور سالن می‌تواند آرامش را به گله بازگرداند.